โลหิตจางคืออะไร? เช็กอาการที่ต้องรู้

• โลหิตจางคือภาวะที่ร่างกายมีจำนวนเม็ดเลือดแดงหรือฮีโมโกลบินต่ำกว่าปกติ ทำให้เลือดพาออกซิเจนไปเลี้ยงอวัยวะต่างๆ ได้ไม่เพียงพอ ส่งผลให้รู้สึกเหนื่อยง่าย อ่อนเพลีย หน้ามืด ใจสั่น และอาจมีผิว ซีด หรือเหลืองร่วมด้วย
• อาการและวิธีสังเกตเบื้องต้น ได้แก่ เหนื่อยง่ายผิดปกติแม้ทำกิจกรรมเบาๆ หน้าซีด เยื่อบุตาซีด ปากและเล็บซีด เวียนศีรษะ หน้ามืด เป็นลมง่าย ใจสั่น หายใจไม่อิ่ม หรือปวดศีรษะเรื้อรัง
• โลหิตจางไม่ได้มาจากการขาดธาตุเหล็กเสมอไป แต่ยังเกิดได้จากการขาดโฟเลตหรือวิตามินบี 12 โรคเรื้อรัง โรคในไขกระดูก โรคเลือดพันธุกรรมอย่างธาลัสซีเมีย ภาวะเม็ดเลือดแดงแตกง่าย หรือการเสียเลือดเรื้อรัง เช่น ประจำเดือนมากผิดปกติหรือเลือดออกทางเดินอาหาร
• อาหารที่ช่วยต้านโลหิตจางและเสริมการสร้างเม็ดเลือดแดง ได้แก่ อาหารที่มีธาตุเหล็กสูง ร่วมกับอาหารที่มีโฟเลต และวิตามินบี 12 รวมถึงการกินผัก/ผลไม้ที่มีวิตามินซีสูงคู่กันเพื่อช่วยเพิ่มการดูดซึมธาตุเหล็กจากพืช

อาการ “เหนื่อยง่าย หน้ามืด เวียนหัว” เป็นสิ่งที่หลายคนเคยประสบ และมักคิดว่าเกิดจากการพักผ่อนไม่เพียงพอหรือความเครียด แต่ในความเป็นจริง อาการเหล่านี้อาจเป็นสัญญาณของโลหิตจาง เป็นภาวะที่ร่างกายมีปริมาณเม็ดเลือดแดง หรือฮีโมโกลบินต่ำกว่าปกติ ทำให้อวัยวะต่างๆ ได้รับออกซิเจนที่ไม่เพียงพอ ผู้ที่มีภาวะนี้ก็จะรู้สึกอ่อนเพลียง่าย ผิวซีดกว่าปกติ และมักเข้าใจผิดว่ามาจากการขาดธาตุเหล็กเท่านั้น แต่จริงๆ แล้วมาจากอะไรบ้าง บทความนี้มีคำตอบ

โลหิตจาง คืออะไร

โลหิตจาง (Anemia) คือภาวะที่ร่างกายมีปริมาณเม็ดเลือดแดงน้อยกว่าปกติ ส่งผลให้การลำเลียงออกซิเจนไปยังอวัยวะต่างๆ ขาดประสิทธิภาพ สาเหตุเกิดได้จากการขาดสารอาหาร การเสียเลือดเรื้อรัง หรือมีโรคประจำตัวบางอย่าง อาการทั่วไปประกอบด้วยความรู้สึกอ่อนเพลีย เวียนศีรษะ หายใจลำบาก รวมถึงมีผิวซีดหรือตัวเหลือง หากไม่ได้รับการรักษาอย่างถูกต้องอาจนำไปสู่ภาวะแทรกซ้อนร้ายแรง เช่น หัวใจวาย หมดสติ หรือเสียชีวิตได้

อาการของโลหิตจาง

ความรุนแรงของอาการขึ้นอยู่กับสาเหตุของโรค ในระยะแรกมักไม่แสดงอาการและจะค่อยๆ รุนแรงขึ้นจนสังเกตได้ชัดเจน หากโลหิตจางเกิดจากโรคอื่น ร่างกายอาจแสดงอาการของโรคนั้นๆ นำก่อน ทำให้ไม่รู้ตัวจนกว่าจะได้รับการตรวจเลือด ภาวะนี้จึงถือเป็นภัยเงียบที่สังเกตได้จากสัญญาณเตือน ดังนี้

• เหนื่อยง่ายกว่าปกติ
• เวียนศีรษะ หน้ามืด
• ใจสั่น หัวใจเต้นเร็ว
• หายใจลำบาก หายใจไม่อิ่ม
• มือเท้าเย็นเนื่องจากเลือดไปเลี้ยงไม่เพียงพอ
• ผิวซีด ตัวเหลือง หรือตาเหลือง

สาเหตุของโลหิตจาง เกิดจากอะไร

ร่างกายสร้างเม็ดเลือดแดงได้ลดลง

เกิดจากการขาดสารอาหารที่จำเป็นในการสร้างเม็ดเลือด เช่น ธาตุเหล็ก วิตามินบี 12 และกรดโฟเลต หรือมีความผิดปกติจากโรคเรื้อรังที่ส่งผลกระทบโดยตรง เช่น ไตวายเรื้อรัง โรคตับ มะเร็งเม็ดเลือดขาว และโรคไขกระดูก นอกจากนี้การตั้งครรภ์ยังเป็นปัจจัยหนึ่ง เนื่องจากร่างกายจะมีปริมาณพลาสมาหรือน้ำเหลืองในเลือดเพิ่มขึ้นจนทำให้เกิดภาวะโลหิตจางได้

เสียเลือดแบบเฉียบพลัน

โลหิตจางเกิดได้จากการเสียเลือดทั้งแบบฉับพลัน เช่น อุบัติเหตุที่มีบาดแผลใหญ่ การผ่าตัด การคลอดบุตร หรือภาวะตกเลือด และการเสียเลือดแบบเรื้อรัง เช่น การมีแผลในกระเพาะอาหาร โรคริดสีดวงทวาร หรือการมีประจำเดือนมากผิดปกติเป็นเวลานาน

เม็ดเลือดแดงถูกทำลายเร็วกว่าปกติ

ภาวะโลหิตจางอาจเกิดจากร่างกายทำลายเม็ดเลือดแดงเร็วกว่าที่ควรจะเป็น มักพบในผู้ที่มีโรคทางพันธุกรรมหรือมีการติดเชื้อ เช่น โรคธาลัสซีเมีย (Thalassemia) โรคเม็ดเลือดแดงแตกจากภูมิคุ้มกันบกพร่อง (AIHA) โรคเม็ดเลือดแดงรูปเคียว (Sickle cell anemia) รวมถึงการติดเชื้อโปรโตซัวพลาสโมเดียมที่เป็นสาเหตุของโรคไข้มาลาเรีย

โลหิตจาง อาจไม่ได้มาจากขาดธาตุเหล็กเสมอไป เพราะอะไร

ภาวะโลหิตจางคือการมีเม็ดเลือดแดงหรือฮีโมโกลบินต่ำกว่าปกติ ซึ่งมีสาเหตุหลากหลายนอกเหนือจากการขาดธาตุเหล็ก การซื้อธาตุเหล็กมาทานเองโดยไม่ทราบสาเหตุที่แน่ชัดจึงมีความเสี่ยง เพราะโรคบางชนิดหากได้รับธาตุเหล็กเพิ่มอาจทำให้อาการแย่ลง

สาเหตุอื่นๆ ของโรคโลหิตจาง

• ขาดวิตามินที่จำเป็น เช่น วิตามินบี 12 และโฟเลต มักพบในกลุ่มมังสวิรัติเคร่งครัด หรือผู้ที่มีปัญหาการดูดซึมของลำไส้
• โรคเรื้อรัง เช่น ไตวาย โรคตับ มะเร็ง รูมาตอยด์ หรือ SLE ซึ่งส่งผลให้ไขกระดูกสร้างเม็ดเลือดแดงได้น้อยลง
• ความผิดปกติในไขกระดูก เช่น มะเร็งเม็ดเลือดขาว หรือไขกระดูกฝ่อ ทำให้ผลิตเม็ดเลือดแดงได้ไม่เต็มที่
• เม็ดเลือดแดงแตกง่าย เกิดจากภูมิคุ้มกันทำลายตนเอง ภาวะขาดเอนไซม์ G-6PD หรือการติดเชื้อมาลาเรีย
• ธาลัสซีเมีย โรคทางพันธุกรรมที่สร้างฮีโมโกลบินผิดปกติ เม็ดเลือดแดงจึงแตกง่าย การทานธาตุเหล็กเพิ่มในกลุ่มนี้อาจทำให้เหล็กสะสมในร่างกายจนเป็นอันตราย
• การสูญเสียเลือด ทั้งแบบเฉียบพลันจากอุบัติเหตุ และแบบเรื้อรัง เช่น ประจำเดือนมามาก หรือเลือดออกในทางเดินอาหาร

วิธีเช็กอาการโลหิตจางด้วยตัวเองเบื้องต้น

การสังเกตตนเองเป็นเพียงการจับสัญญาณเตือน หากพบอาการหลายข้อร่วมกันควรพบแพทย์เพื่อตรวจเลือด (CBC) ยืนยัน ไม่ควรซื้อวิตามินทานเอง

• อ่อนเพลียผิดปกติ เหนื่อยง่ายแม้ทำกิจกรรมเบาๆ ไม่มีแรงแม้จะพักผ่อนเพียงพอ
• หน้ามืด ใจสั่น เวียนศีรษะเวลาเปลี่ยนท่านั่งหรือยืนรวดเร็ว หัวใจเต้นเร็วผิดปกติ
• สังเกตความซีด ตรวจดูเยื่อบุตาด้านใน ริมฝีปาก ฝ่ามือ และเล็บ ในที่ที่มีแสงสว่าง หากดูขาวซีดผิดปกติควรปรึกษาแพทย์
• หายใจลำบาก หายใจไม่อิ่ม หอบง่าย หรือเจ็บหน้าอกขณะออกแรง เนื่องจากร่างกายได้รับออกซิเจนน้อยลง
• อาการร่วมอื่นๆ ปวดศีรษะบ่อย มือเท้าเย็น ขาดสมาธิ หรือสมองล้า
• หากมีอาการซีดร่วมกับเลือดออกผิดปกติ เช่น ถ่ายดำ อุจจาระมีเลือดปน หรือประจำเดือนมามากผิดปกติ ควรรีบพบแพทย์ทันทีเพื่อหาสาเหตุของการสูญเสียเลือด

ใครบ้างที่เสี่ยงเป็นโลหิตจาง

• ผู้หญิงวัยเจริญพันธุ์ เสี่ยงต่อการขาดธาตุเหล็กจากการสูญเสียเลือดทางประจำเดือนเป็นประจำ
• หญิงตั้งครรภ์ ร่างกายมีปริมาณพลาสมาเพิ่มขึ้นจนทำให้ความเข้มข้นของเม็ดเลือดแดงลดลง
• ผู้สูงอายุ ประสิทธิภาพการดูดซึมสารอาหารและหน้าที่ของไขกระดูกลดลง รวมถึงมักมีโรคเรื้อรังที่กระทบต่อการสร้างเม็ดเลือด
• ผู้ป่วยโรคเรื้อรัง เช่น โรคไต มะเร็ง โรคตับ หรือโรคพุ่มพวง (SLE) ซึ่งส่งผลโดยตรงต่อกระบวนการผลิตเม็ดเลือดแดงของร่างกาย

ภาวะแทรกซ้อนจากภาวะโลหิตจาง

ภาวะโลหิตจางระดับรุนแรงที่ขาดการรักษาอย่างถูกต้องอาจเป็นอันตรายถึงชีวิต เนื่องจากร่างกายขาดออกซิเจนส่งผลให้หัวใจต้องทำงานหนักขึ้นเพื่อสูบฉีดเลือด ความเครียดที่เกิดขึ้นกับหัวใจนี้อาจทำให้หัวใจเต้นผิดจังหวะ เกิดภาวะหัวใจล้มเหลว หรือหัวใจวายจนเสียชีวิตได้

การวินิจฉัยโลหิตจาง

แพทย์จะเริ่มต้นด้วยการซักประวัติสุขภาพส่วนตัว ครอบครัว และการตรวจร่างกาย จากนั้นจะตรวจเลือดเพื่อวัดค่าฮีโมโกลบิน ซึ่งค่ามาตรฐานในผู้ชายไม่ควรต่ำกว่า 13 กรัม/เดซิลิตร และผู้หญิงไม่ควรต่ำกว่า 12 กรัม/เดซิลิตร โดยมีวิธีการตรวจทางห้องปฏิบัติการดังนี้

1. การตรวจความสมบูรณ์ของเม็ดเลือด (CBC) วิเคราะห์ระดับฮีโมโกลบิน ค่าความเข้มข้นของเลือด (Hct) รวมถึงตรวจสอบปริมาณ ขนาด และรูปร่างของเม็ดเลือดแดง เม็ดเลือดขาว เกล็ดเลือด รวมถึงระดับวิตามินบี 12 และโฟเลต
2. การตรวจสเมียร์เลือด (Blood Smear) หยดเลือดบนสไลด์เพื่อย้อมสีและส่องกล้องจุลทรรศน์ เพื่อประเมินลักษณะรูปร่างของเม็ดเลือดแดงและปริมาณฮีโมโกลบินอย่างละเอียด
3. การเจาะตรวจไขกระดูก ใช้ในกรณีที่ต้องการวินิจฉัยโรคเลือดที่ซับซ้อน เช่น มะเร็งเม็ดเลือดขาว ไขกระดูกฝ่อ หรือภาวะโลหิตจางที่ไม่ทราบสาเหตุแน่ชัดจากการตรวจปกติ

แนวทางการรักษาภาวะโลหิตจาง

• ขาดธาตุเหล็กหรือเสียเลือด เสริมด้วยธาตุเหล็กเพื่อเพิ่มฮีโมโกลบิน หากเกิดจากการเสียเลือดเฉียบพลันหรือเลือดออกภายใน แพทย์อาจใช้การผ่าตัดเพื่อห้ามเลือด
• ขาดวิตามิน เสริมวิตามินบี 12 หรือโฟเลต เพื่อช่วยให้กระบวนการผลิตเม็ดเลือดแดงกลับมาเป็นปกติ
• โรคเรื้อรัง มุ่งเน้นการรักษาโรคต้นเหตุ เช่น โรคไตเรื้อรังอาจมีการให้ฮอร์โมนกระตุ้นการสร้างเม็ดเลือด (Erythropoietin)
• โรคในไขกระดูก รักษาตามอาการและความรุนแรง มีทั้งการใช้ยา เคมีบำบัด การฉายรังสี หรือการปลูกถ่ายไขกระดูกและสเต็มเซลล์
• เม็ดเลือดแดงแตกจากภูมิคุ้มกัน ใช้ยากดภูมิคุ้มกันเพื่อหยุดยั้งการทำลายเม็ดเลือดแดงและปรับสมดุลระบบภูมิคุ้มกัน
• โรคเม็ดเลือดแดงรูปเคียว เน้นบรรเทาอาการและป้องกันภาวะแทรกซ้อน เช่น การให้ออกซิเจน ให้ของเหลวทางหลอดเลือดดำเพื่อลดปวด และการใช้ยาปฏิชีวนะ
• โรคธาลัสซีเมีย ในรายที่รุนแรงจะใช้วิธีถ่ายเลือดสม่ำเสมอ ร่วมกับการให้ยาขับธาตุเหล็ก การผ่าตัดม้าม หรือใช้วิธีปลูกถ่ายไขกระดูกซึ่งมีโอกาสช่วยให้หายขาดได้

วิธีดูแลตัวเองเพื่อป้องกันภาวะโลหิตจาง

• ทานอาหารที่มีสารอาหารจำเป็น เน้นอาหารที่มีธาตุเหล็ก วิตามินบี 12 และโฟเลตสูง เช่น ตับ เนื้อสัตว์ ไข่แดง ผักใบเขียว และธัญพืช โดยเฉพาะในกลุ่มหญิงตั้งครรภ์
• เสริมวิตามินอย่างเหมาะสม สามารถทานวิตามินเสริมได้ตามคำแนะนำของแพทย์
• ดื่มน้ำให้เพียงพอ เพื่อสนับสนุนการทำงานของระบบไหลเวียนโลหิต
• ตรวจสุขภาพสม่ำเสมอ โดยเฉพาะกลุ่มเสี่ยง เช่น ผู้สูงอายุ ผู้ที่มีโรคประจำตัว หรือผู้หญิงที่เสียเลือดมากจากประจำเดือน เพื่อเฝ้าระวังและรับการรักษาได้ทันท่วงที

อาหารที่ช่วยต้านโลหิตจางได้ มีอะไรบ้าง

• อาหารที่มีธาตุเหล็กสูง เนื้อแดง ตับ เลือด เครื่องในสัตว์ ไข่แดง อาหารทะเล ผักใบเขียว (ผักโขม คะน้า) และธัญพืชไม่ขัดสี ช่วยสร้างฮีโมโกลบินและเม็ดเลือดแดงโดยตรง
• อาหารโฟเลตสูง (วิตามินบี 9) ผักใบเขียวเข้ม (ปวยเล้ง บรอกโคลี) หน่อไม้ฝรั่ง และถั่วเมล็ดแห้ง ช่วยให้ไขกระดูกสร้างเม็ดเลือดแดงที่สมบูรณ์
• อาหารวิตามินบี 12 สูง เนื้อสัตว์ ปลา ไข่ นม และซีเรียลเสริมวิตามิน ป้องกันภาวะเม็ดเลือดแดงโตผิดปกติและช่วยระบบประสาท
• อาหารวิตามินซีสูง ส้ม ฝรั่ง กีวี เบอร์รี่ และมะเขือเทศ ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการดูดซึมธาตุเหล็กจากพืชได้ดียิ่งขึ้น
• ถั่วและธัญพืชเต็มเมล็ด เมล็ดฟักทอง อัลมอนด์ ถั่วเหลือง และโฮลเกรน เป็นแหล่งโปรตีนและธาตุเหล็กสำหรับผู้ที่ไม่เน้นทานเนื้อสัตว์

หมายเหตุ ผู้ป่วยโรคไตหรือธาลัสซีเมียควรปรึกษาแพทย์ก่อนเสริมธาตุเหล็กเพื่อป้องกันภาวะเหล็กเกิน

การดื่มชา กาแฟ เสี่ยงทำให้เกิดโลหิตจางจริงไหม

สารแทนนินและโพลีฟีนอลในชาและกาแฟมีฤทธิ์ยับยั้งการดูดซึมธาตุเหล็ก โดยเฉพาะเหล็กจากพืช หากดื่มพร้อมมื้ออาหารเป็นประจำอาจทำให้ร่างกายขาดธาตุเหล็กและรักษาภาวะโลหิตจางได้ช้าลง

ข้อแนะนำสำหรับกลุ่มเสี่ยงเลือดจางควรกินอะไร

• เลี่ยงการดื่มพร้อมมื้ออาหาร ไม่ควรดื่มชาหรือกาแฟทันทีระหว่างทานอาหารหลัก
• ดื่มห่างจากมื้ออาหาร ควรเว้นระยะห่างอย่างน้อย 1–2 ชั่วโมงหลังมื้ออาหารหรือหลังทานยาเสริมธาตุเหล็ก
• ทานวิตามินซีเพิ่ม การทานผลไม้รสเปรี้ยวในมื้ออาหารช่วยลดผลกระทบจากชาและกาแฟ และกระตุ้นการดูดซึมธาตุเหล็กได้ 
• ระวังแคลเซียม แคลเซียมจากนมหรืออาหารเสริมอาจรบกวนการดูดซึมธาตุเหล็กเช่นกัน จึงควรแยกเวลาทานออกจากกันนับเป็นวิธีที่ดีที่สุด

รักษาโลหิตจางที่โรงพยาบาลวิภาวดี

โลหิตจาง เป็นอาการที่สามารถเกิดขึ้นได้กับใครหลายคน โดยเฉพาะผู้หญิง สังเกตได้จากอาการหน้ามืด อ่อนเพลีย รู้สึกใจสั่น ตัวซีด นั่นอาจเป็นสัญญาณของอาการโลหิตจางก็เป็นได้ หากสงสัยว่ากำลังเป็นอยู่หรือต้องการตรวจสุขภาพ สามารถรับการตรวจได้ที่โรงพยาบาลวิภาวดี ที่นี่พร้อมด้วยแพทย์ผู้ชำนาญการและเครื่องมือทันสมัย เพื่อให้ได้รับการรักษาอย่างตรงจุดมากขึ้น